Cuốn sách “Hủy diệt và Cứu rỗi – ngòi bút tha nhân” tập hợp 6 bài giảng nhà văn – tác giả Việt Thanh Nguyễn trình bày trong loạt bài giảng Norton danh giá tại Đại học Harvard năm 2024, một diễn đàn từng vinh danh những tư tưởng gia kiệt xuất nhất của thế giới.

Trong “Hủy diệt và Cứu rỗi – ngòi bút tha nhân”, Việt Thanh Nguyễn đi thẳng vào trung tâm những câu hỏi gai góc mà thế giới đương đại đang đối diện: Điều gì khiến một cộng đồng bị đẩy ra bên lề? Văn chương có thể cứu rỗi hay chính nó cũng góp phần gây nên sự hủy diệt? Làm sao để nói thay người khác mà không chiếm đoạt tiếng nói của họ?

Tác phẩm là sự hòa quyện giữa tư duy sắc bén của một học giả chính trị – văn hóa và cảm xúc âm ỉ của một người con, người cha mang trong mình những vết nứt của ký ức.

Ngay trong chương mở đầu, Việt Thanh Nguyễn kể về cảm giác “lưỡng phân” và “phi thực” khi đứng trên bục giảng của Harvard – nơi ông cảm thấy như kẻ mạo danh giữa những biểu tượng trí thức phương Tây. Nhưng từ chính vị thế bên lề ấy, ông xác lập nền tảng tư tưởng cho toàn bộ cuốn sách: Con đường của người viết thiểu số luôn bị bủa vây bởi 3 cám dỗ – lý tưởng hóa khổ đau, đoạn tuyệt cộng đồng để đạt danh tiếng, và đánh đồng tính chân thực với sự khác biệt.

Các chương tiếp theo mở rộng phạm vi suy tư của cuốn sách. Từ bi kịch tinh thần của mẹ – người vừa là nguồn cảm hứng vừa là nạn nhân trong văn chương của ông – Việt Thanh Nguyễn đối diện vấn đề đạo đức của việc “nói thay”, chất vấn kỳ vọng xã hội dành cho những nhà văn thiểu số phải trở thành đại diện cho cả cộng đồng.

Ông xem đó là sự áp chế tinh vi và khẳng định nhà văn chỉ có thể trung thực khi viết bằng chính những đứt gãy của bản ngã, chứ không phải bằng nhiệm vụ đại diện được trao bởi số đông. Những đoạn viết về mẹ ông, nơi tình yêu hòa cùng cảm giác phản bội, trở thành một trong những phần xúc động và ám ảnh nhất của tác phẩm.

Ở những chương tiếp theo, tác giả Việt Thanh Nguyễn tiếp tục mở rộng suy tư về lưu vong và thiểu số. Câu chuyện về người cha – từ Việt Nam thuộc địa đến hành trình vượt biển và lao động trong im lặng trên đất Mỹ – trở thành một tấm gương phản chiếu lịch sử phân mảnh của cộng đồng người Việt.

Kết thúc cuốn sách là một chương tràn ngập ánh sáng, nơi tác giả nói về niềm hân hoan của sáng tạo và tình phụ tử, về những lẻ loi tạo nên sự gắn kết giữa người và người. Trong lời cuối cùng cha ông để lại, rằng cha “vui lắm”, ông tìm thấy sức mạnh để viết tiếp, để sống tiếp, và để tin rằng văn chương vẫn có thể soi đường trong thời đại của bạo lực và bất định.

Trong lời giới thiệu dành cho ấn bản tiếng Việt, TS. Trần Xuân Thảo nhận định rằng, cuốn sách của Việt Thanh Nguyễn là “một không gian đối thoại đặc biệt, nơi người đọc soi chiếu lại những vùng tối của bản thân và của lịch sử”. Ông viết rằng, việc đọc và lắng nghe những trải nghiệm của tác giả “cũng chính là hành động tự làm đầy mình và cộng đồng, bằng cách dám đối diện với những điều khó nói nhưng cần nói”.

Về phía dịch giả, TS. Võ Hương Quỳnh chia sẻ rằng, mỗi chương sách là một phác họa sống động về những nhà văn đã định hình triết lý sáng tạo của tác giả, xen lẫn những hồi ức ám ảnh về chứng bệnh trầm uất của người mẹ quá cố.

“Cuốn sách là một khúc bi ca đầy nhức nhối và cũng là bản cáo trạng mạnh mẽ, vạch ra ranh giới mong manh giữa tình yêu và sự phản bội, ký ức và lãng quên, cái tôi và tha nhân – những lằn ranh luôn luôn chập chờn, bất khả phân định” – dịch giả Võ Hương Quỳnh nhận xét.

Với cấu trúc tư tưởng mạnh mẽ, chiều sâu nhân bản và khả năng kết nối những câu chuyện riêng tư với các vấn đề toàn cầu, “Hủy diệt và Cứu rỗi” là một trong những ấn phẩm quan trọng của nhà văn Việt Thanh Nguyễn.