Từ cuộc đua bán dẫn Mỹ – Trung đến bài toán tự chủ công nghệ của các quốc gia, Chiến trường bán dẫn phác họa ngành công nghiệp đang định hình quyền lực thế kỷ 21. Nhân dịp cuốn sách vừa giành giải B – Giải thưởng Sách Quốc gia 2025, Tatler Vietnam trò chuyện cùng đồng tác giả cuốn sách, TS Phạm Sỹ Thành, về quá trình viết sách và cách anh lý giải “chiến trường” công nghệ của thế giới hôm nay
So với những công trình quốc tế như Chip War của Chris Miller, theo anh, Chiến trường bán dẫn mang lại góc nhìn nào khác?
Trong khi các cuốn sách khác cùng chủ đề (chẳng hạn cuốn của Chris Miller) hoặc tập trung vào mặt công nghệ hoặc tập trung vào mặt lịch sử, chúng tôi tập trung vào khía cạnh chính sách ngành (industrial policy). Một phân tích đầy đủ về các công cụ chính sách đã được các trung tâm bán dẫn toàn cầu sử dụng để xây dựng lên mạng lưới sản xuất bán dẫn của mình là điều khác biệt lớn nhất của cuốn sách này.
Ngoài ra, cuốn sách còn bắt nguồn từ ý tưởng bao trùm nhằm trả lời hai câu hỏi: “Trung Quốc liệu có thể vượt qua các nút cổ chai (choke-point) về công nghệ bán dẫn mà Mỹ đã tạo ra hay không?” và “Sức mạnh thực sự của Mỹ trong lĩnh vực bán dẫn là gì?”.
Một học giả từ Việt Nam khi viết về cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu có thể nhìn thấy những điều gì mà các học giả phương Tây đôi khi bỏ qua?
Tôi nghĩ là sự tò mò cũng như am hiểu về Trung Quốc và cái nhìn khách quan hơn về Mỹ.
Khi nghiên cứu chủ đề này, anh có phát hiện điều gì về Trung Quốc và Mỹ mà trước đây thường bị hiểu đơn giản hoặc định kiến?
Các bài viết về Trung Quốc thường tập trung vào các đột phá công nghệ đơn lẻ mà thiếu đi hai yếu tố: thứ nhất là đặt đột phá đó trong chuỗi tổng thể, thứ hai là so sánh nó với các đột phá của các quốc gia khác. Vì thế, khi đọc về Trung Quốc theo cách này, độc giả luôn cảm thấy vừa ngưỡng mộ vừa “kinh khiếp” vì sao họ bị kiểm soát đủ thứ mà dường như không hề hấn gì. Nhưng đó là một cách tiếp cận có phần bề mặt và ít chịu tìm tòi.
Các bài viết về Mỹ thì ngược lại, luôn cho người đọc cảm nhận rằng Mỹ không có đủ đòn bẩy để cạnh tranh với Trung Quốc.
Trên thực tế, điểm yếu lớn nhất trong cách nhìn so sánh Mỹ – Trung là không đặt hai quốc gia trong cùng hệ tọa độ, ít nhất là không trong cùng chiều kích thời gian. Mỹ đã đi trước Trung Quốc hàng chục năm và rõ ràng Trung Quốc vẫn phải rượt đuổi trong lĩnh vực bán dẫn mà chưa có câu trả lời xác đáng cuối cùng.
Cuốn sách của anh không chỉ nói về công nghệ mà còn đặt nó trong bối cảnh kinh tế chính trị và chiến lược quốc gia. Khi nghiên cứu, anh đã kết hợp những phương pháp nào để xây dựng bức tranh đó?
Phỏng vấn chuyên gia, trò chuyện với giới công nghệ là chìa khóa quan trọng nhất khi bạn muốn viết về lĩnh vực công nghệ để tránh những nhận định ngô nghê hoặc mơ hồ. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng nói chuyện với giới hoạch định chính sách để tìm hiểu về tầm nhìn và chính sách trong tương lai.
Điều gì là thách thức lớn nhất khi biến một chủ đề kỹ thuật như bán dẫn thành một câu chuyện hấp dẫn được bạn đọc trong và ngoài ngành?
Đầu tiên, bạn cần hiểu đúng, hiểu đủ, hiểu sâu sắc về mặt công nghệ để biến những thứ phức tạp ấy thành một chuỗi mô tả đơn giản. Bạn cũng cần sự tỉ mỉ và kiên nhẫn để kết nối từng chính sách rời rạc trong 70 năm qua thành một bức tranh tổng thể, nếu không, bạn sẽ giống một họa sĩ với bức tranh dở dang, cái mà người xem nhìn thấy có khi chỉ là bảng màu chứ không phải tác phẩm của bạn.
Thách thức lớn nhất, nếu nói tóm lược, thì làm sao để dân công nghệ đọc xong không chê bạn mà dân chính sách đọc xong cũng hiểu được về ngành. Thách thức cuối cùng, đấy là những thay đổi công nghệ sẽ diễn ra rất nhanh, nên tôi tin là chỉ hai năm nữa cuốn sách này sẽ cần phải được cập nhật (cười to).
Khi viết cuốn sách này, anh có ý thức rằng mình đang góp phần mở ra một dòng sách nghiên cứu về công nghệ và địa chính trị cho độc giả Việt Nam không?
Tôi chỉ là người đầu tiên cố gắng biến một cuốn sách về chính sách ngành thành một cuốn nhập môn về cạnh tranh địa – công nghệ.
Nếu gói gọn một điều cho độc giả sau khi đọc Chiến trường bán dẫn, anh muốn đó là điều gì?
Thế giới có 06 trung tâm sản xuất bán dẫn giải quyết 94% nhu cầu toàn cầu. Đây là ngành không dành cho người đến sau nếu không đủ quyết tâm và cả sự khôn ngoan.
TS Phạm Sỹ Thành nhận bằng Tiến sĩ Kinh tế tại Đại học Nam Khai (Thiên Tân, Trung Quốc). Anh từng giữ vị trí Giám đốc Chương trình Nghiên cứu Kinh tế Trung Quốc thuộc VEPR (VCES) – Đại học Quốc gia Hà Nội (2012 – 2020); Giám đốc Chương trình Nghiên cứu Chiến lược Mekong – Trung Quốc (MCSS) – Học viện Nông nghiệp Việt Nam (2020 – 2021). Từ năm 2022 đến nay, anh là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược Trung Quốc (CESS). Nghiên cứu của anh tập trung vào các vấn đề kinh tế vĩ mô – chiến lược của Trung Quốc và Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI).